April 5, 2020

2.450 χρόνια πριν | Ο «Λοιμός των Αθηνών»

By Michiel Sweerts - Image: http://collections.lacma.org/sites/default/files/remote_images/piction/ma-31770455-O3.jpgGallery: http://collections.lacma.org/node/183358 archive copy, Public Domain, Link

2.450 χρόνια πριν τον κορωνοϊό και τις πρωτοφανείς συνθήκες που δημιούργησε στην Αθήνα (και σε ολόκληρη τη χώρα), μετατρέποντας τη μητρόπολη σε έρημο τοπίο και αλλάζοντας ριζικά την καθημερινότητα των πολιτών, μια άλλη επιδημία είχε χτυπήσει την ελληνική πρωτεύουσα, αφήνοντας ισχυρό αποτύπωμα στους αιώνες που επρόκειτο να έρθουν.

Ήταν ο διαβόητος «Λοιμός των Αθηνών» (ή αλλιώς «σύνδρομο του Θουκυδίδη») που χτύπησε την Αρχαία Αθήνα το 430 π.Χ., κατά τη διάρκεια του δεύτερου έτους του Πελοποννησιακού πολέμου, αφήνοντας πίσω πολλά θύματα και προκαλώντας δραματική μείωση του πληθυσμού της πόλης.

Θεωρείται πως το λιμάνι της Αθήνας, ο Πειραιάς, λειτούργησε ως πύλη εισόδου για τη φονική επιδημία που την ίδια περίοδο έπληξε και άλλες περιοχές της ανατολικής Μεσογείου, με τις οποίες οι Αθηναίοι είχαν ανοιχτούς διαύλους πολιτισμικής και εμπορικής επικοινωνίας.

Οι Αθηναίοι, λόγω του πολέμου με τη Σπάρτη και τους συμμάχους της, είχαν επιλέξει να συγκεντρωθούν εντός των τειχών, πράγμα που συνέβαλε στην ταχύτατη εξάπλωση της επιδημίας, η οποία αφού έκανε τον πρώτο της κύκλο, επέστρεψε ακόμη δύο φορές, το 429 π.Χ. και τον χειμώνα του 427 π.Χ.

Ο ιστορικός Θουκυδίδης που έζησε από κοντά τα γεγονότα, αποτέλεσε σημαντική πηγή ιστορικής καταγραφής της επιδημίας, η οποία -όπως ο ίδιος υποστηρίζει- ξεκίνησε στην Αιθιοπία, και μεταδόθηκε μέσω Αιγύπτου και Λιβύης στον ελλαδικό χώρο. Παράλληλα, στέκεται στο πολύ σημαντικό και ταυτόχρονα εξαιρετικά δύσκολο έργο των γιατρών, οι οποίοι αφενός αντιμετώπιζαν μια άγνωστη για αυτούς νόσο και αφετέρου αποτέλεσαν θύματα πρώτης γραμμής, λόγω της επαφής τους με τους ασθενείς.

Μαζί με τη συνδρομή του υπόλοιπου ιατρικού προσωπικού, πολύτιμη ήταν και η συνεισφορά του Ιπποκράτη, του πατέρα της σύγχρονης Ιατρικής. Αν και δεν ήταν Αθηναίος, ο Ιπποκράτης έσπευσε στην πόλη, προκειμένου να βοηθήσει και ήταν καταλυτικός ειδικά στο πεδίο της εφαρμογής μέτρων ενάντια στην εξάπλωση της επιδημίας.

Παρ’ όλ’ αυτά, ο απολογισμός ήταν τραγικός, καθώς τα θύματα θεωρείται πως έφτασαν περίπου τα 300.000, αριθμός που υπολογίζεται πως ισοδυναμεί με το 25 έως 30% του συνολικού πληθυσμού της Αρχαίας Αθήνας.

Ανάμεσα στα θύματα και ο πολιτικός που σημάδεψε με την παρουσία του την άνοδο της Αθήνας και έγινε συνώνυμο με τον χρυσό της αιώνα, ο οποίος αποκαλείται και «χρυσός αιώνας του Περικλή». Ο επικεφαλής των Δημοκρατικών που θεωρείται πως έδωσε στο αθηναϊκό πολίτευμα την προοδευτικότερη και πιο ριζοσπαστική του μορφή, κατέστησε την Αθήνα ισχυρότερη πόλη της Μεσογείου και την πιο φημισμένη σε ολόκληρο τον αρχαίο κόσμο, νικήθηκε όμως από τη νόσο, όπως ακριβώς νικήθηκαν η σύζυγος και οι δυο γιοί του.

Τα συμπτώματα της νόσου αρχικά περιελάμβαναν ξαφνικό πονοκέφαλο, υψηλό πυρετό, ερεθισμό στο σώμα και τα μάτια και μια γενικότερη αίσθηση τσουξίματος. Στη συνέχεια, οι ασθενείς αποκτούσαν δυνατό βήχα, ναυτία και τάση για εμετό. Αργότερα, εμφάνιζαν εξανθήματα και φουσκάλες, ενώ ένιωθαν πως ζεσταίνονται αφόρητα, παρόλο που η θερμοκρασία του σώματος έμοιαζε να πέφτει.

Σημαντικός αριθμός των ασθενών κατέληγε μεταξύ της έβδομης και της ένατης μέρας από την εκδήλωση των πρώτων συμπτωμάτων. Όσοι κατάφερναν να παλέψουν με τη νόσο για μεγαλύτερο διάστημα, εμφάνιζαν δυνατούς πόνους στο στομάχι και διάρροια και εν τέλει έχαναν τη μάχη λόγω της μεγάλης εξάντλησης.

Κάποιοι ακρωτηρίαζαν μέρη του σώματος (που είχαν εμφανίσει συμπτώματα) για να γλιτώσουν, ενώ ορισμένοι από όσους επέζησαν, παρουσίαζαν μια μορφή αμνησίας, αδυνατώντας να γνωρίσουν κοντινά τους πρόσωπα, ακόμα και τον ίδιο τους τον εαυτό.

Ο λοιμός έγινε αισθητός ακόμη και στα όρνεα, τα οποία δεν πλησίαζαν καν τα άταφα σώματα.

Πολλοί ασθενείς αφέθηκαν να πεθάνουν αβοήθητοι, λόγω του φόβου της μεταδοτικότητας, ενώ χρησιμοποιήθηκαν ομαδικοί τάφοι και φωτιές που έκαιγαν ασταμάτητα, έτσι ώστε να ταφούν με βιασύνη τα θύματα της επιδημίας. Η θέα, μάλιστα, νεκρικών φωτιών σε όλη την Αθήνα, οδήγησε τους Σπαρτιάτες σε αποχώρηση υπό τον φόβο της νόσου.

Ιδιαίτερα σημαντικές πάντως ήταν και οι κοινωνικές επιπτώσεις του λοιμού. Η έννοια της ηθικής εξέπεσε και η κοινωνική συνοχή χάθηκε μέσα σε ένα ζοφερό πλαίσιο φόβου και αβεβαιότητας. Κυριάρχησε η παρανομία και οι άσχημες συμπεριφορές, καθώς ο περισσότερος κόσμος ένιωθε πως σύντομα θα πεθάνει.

Θύμα των περιστάσεων και η θρησκεία, καθώς οι πολίτες της Αθήνας πίστευαν πως οι θεοί τους έχουν εγκαταλείψει και για αυτό το λόγο αρκετοί σταμάτησαν να ασκούν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα. Από την άλλη μεριά, κάποιοι διέδιδαν πως οι θεοί τους τιμωρούσαν και πως ο ίδιος ο Απόλλωνας, ως θεός της αρρώστιας και της ίασης, πολεμούσε στο πλευρό των Σπαρτιατών.

Την ίδια στιγμή, οι ναοί έμοιαζαν με κόλαση επί γης, με πλήθος ανθρώπων που είχαν πληγεί από την επιδημία και τις πολεμικές συγκρούσεις να έχει καταφύγει σε αυτούς, κάτι που είχε ως αποτέλεσμα να μετατραπούν σε χώρους αρρώστων και νεκρών.

Ο Θουκυδίδης, αν και βρισκόταν στην καρδιά των γεγονότων, κατάφερε να διατηρήσει το πνεύμα του ακμαίο και να αντιμετωπίσει ως δεισιδαιμονίες τα περί «θείας τιμωρίας», εναποθέτοντας όλες του τις ελπίδες στις επιστημονικές πρακτικές του Ιπποκράτη.

Κατά τη διάρκεια της έξαρσης του λοιμού, οι Αθηναίοι ορκίζονταν πως δεν έχουν ξαναδεί κάτι παρόμοιο και η «επόμενη μέρα» θα τους δικαίωνε πλήρως, με την επιδημία να αφήνει ανεξίτηλο αποτύπωμα στην πόλη, η οποία έκανε πολλά χρόνια να «συνέλθει» και να βρει λίγη από την παλιά της αίγλη.

Μεταγενέστερα, το φαινόμενο ερευνήθηκε εκτενώς, προκειμένου να ταυτοποιηθεί η νόσος. Βουβωνική πανώλη, ανεμοβλογιά, ιλαρά, σύνδρομο τοξικού σοκ, ασθένεια του άνθρακα, αιμορραγικός πυρετός Έμπολα είναι κάποια από τα πιθανά σενάρια με βάση τη συμπτωματολογία που αναφέρεται από τους ιστορικούς.

Το 5ο ετήσιο ιατρικό συνέδριο του Πανεπιστημίου του Μέριλαντ, που διεξήχθει τον Ιανουάριο του 1999 και ήταν αφιερωμένο στον «Λοιμό των Αθηνών», κατέληξε στο συμπέρασμα πως επρόκειτο για τύφο, ενώ μια έρευνα (βασιζόμενη σε ανάλυση δειγμάτων DNA) Ελλήνων επιστημόνων το 2005, που ωστόσο αμφισβητήθηκε από αρκετούς ερευνητές, πρότεινε τον τυφοειδή πυρετό ως υπαίτιο της επιδημίας.

Μετά το τέλος του «Λοιμού», ο Ιπποκράτης τιμήθηκε για την προσφορά του από τους Αθηναίους, οι οποίοι τον μύησαν στα Ελευσίνια μυστήρια και τον ανακήρυξαν «πολίτη των Αθηνών».

Leave a Reply

%d bloggers like this: