July 12, 2020

Η έξαρση των εθνικισμών, η Αγιά Σοφιά και το “νέο ’74”

Ένα από τα διασημότερα ρητά στην πολιτική είναι αυτό που ορίζει τον πατριωτισμό ως το «τελευταίο καταφύγιο των απατεώνων». Η φράση ανήκει σε μια από τις εμβληματικότερες μορφές των βρετανικών γραμμάτων, τον συγγραφέα, γλωσσολόγο και λεξικογράφο Σάμιουελ Τζόνσον, και ειπώθηκε πίσω στο πολύ μακρινό 1775. Ο Τζόνσον, όπως διαβάζουμε και στην βιογραφία του, δεν καταδίκαζε την υγιή αγάπη για την πατρίδα, αλλά την πατριδοκαπηλεία, τη μέθοδο δηλαδή με την οποία κάποιος παριστάνει τον πατριώτη και διεγείρει τα πατριωτικά αντανακλαστικά των πολιτών, προκειμένου να αποκομίσει ο ίδιος προσωπικά οφέλη.

Σχεδόν δυόμιση αιώνες μετά, το σκονισμένο ρητό του Τζόνσον όχι μόνο δε μοιάζει από άλλη εποχή, αλλά μέχρι που προκαλεί και εντύπωση για την ακρίβεια με την οποία η θρυλική φιγούρα των γραμμάτων της Βρετανίας “διάβασε” τόσο νωρίς μια τακτική που έκτοτε συνεχίζει να περνάει σχεδόν απαρατήρητη και ακόμα και στις μέρες μας μονοπωλεί την παγκόσμια πολιτική.

Make America Great Again!

Πάρτε για παράδειγμα το «φαινόμενο Τραμπ». Στα μάτια των εκατομμυρίων ψηφοφόρων του, αλλά και υποστηρικτών του σε κάθε άκρη του πλανήτη, αποτελεί έναν υπερπατριώτη-πρότυπο, που βάζει πάνω από όλα την πατρίδα του, την οποία θα κάνει «Μεγάλη Ξανά». Όποιος όμως στοιχειωδώς παρακολουθεί τις εξελίξεις στην αμερικανική πολιτική σκηνή, καταλαβαίνει πως ολόκληρο το βαθύ κράτος των ΗΠΑ (το ντε φάκτο πατριωτικό -έως και εθνικιστικό- κομμάτι της χώρας) παλεύει με νύχια και με δόντια να τον ξεφορτωθεί.

Χαρακτηριστικότερη στιγμή αυτής της προσπάθειας, ήταν όταν οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες όχι απλά παρακολουθούσαν τα τηλέφωνα του ίδιου του προέδρου τους, αλλά και έδωσαν τις συνομιλίες του στη δημοσιότητα, προκειμένου να ξεκινήσουν οι διαδικασίες για την καθαίρεσή του, κάτι που τελικά δε συνέβη γιατί πιθανότατα το πολιτικό προσωπικό της χώρας φοβήθηκε μια ενδεχόμενη ηρωοποίηση Τραμπ στα μάτια των ψηφοφόρων του, που ίσως αύξανε περαιτέρω την εκλογική του επιρροή. Παράλληλα, σε όλη του τη θητεία τον ακολουθεί η ταμπέλα που τον θέλει «άνθρωπο των Ρώσων» (παραδοσιακών ανταγωνιστών των ΗΠΑ), ενώ η πλειονότητα των γεωπολιτικών αναλυτών παγκοσμίως συμφωνεί πως κάθε στρατηγική του επιλογή μείωσε την κυριαρχία των ΗΠΑ στον πλανήτη και ευνόησε τα συμφέροντα Κίνας και Ρωσίας. Επί ημερών του, “αναστήθηκε” ακόμα και το κατατρεγμένο για δεκαετίες Ιράν, ορκισμένος εχθρός της Αμερικής και συνομιλητής των δύο βασικών της αντιπάλων.

Ακόμα και ο υπερσυντηρητικός, πρώην στενός του συνεργάτης και ειδικός σε θέματα ασφαλείας, Τζο Μπόλτον, έγραψε ολόκληρο βιβλίο για να περιγράψει τον Τραμπ με τα μελανότερα χρώματα, προκαλώντας την οργή του προέδρου. Κι όμως, για εκατομμύρια υποστηρικτές του, αποτελεί τον απόλυτο πατριώτη ηγέτη, τον οποίο μισεί το πολιτικό κατεστημένο. Κι αυτό γιατί όταν οι υπόλοιποι μιλούν για την ταμπακιέρα (εργασιακά, Υγεία, Παιδεία κλπ), ο δισεκατομμυριούχος Ντόναλντ επιμένει στα “απολύτως απαραίτητα”: πατρίδα, θρησκεία, οικογένεια. Όμως τίποτα από αυτά δεν πρόκειται να ευδοκιμήσει σε μια Αμερική που χάνει διαρκώς επιρροή στα χέρια ενός δισεκατομμυριούχου που έχει κατηγορηθεί πως κανονίζει δικές του “δουλειές” με Πούτιν και Ερντογάν.

Η Μεσόγειος στο επίκεντρο των παγκόσμιων ανταγωνισμών

Αυτή η απόσυρση των ΗΠΑ από το διεθνές προσκήνιο είναι που δημιουργεί και το γεωπολιτικό κενό της δικής μας γειτονιάς στην Ανατολική Μεσόγειο. Ένα κενό που έχουν ήδη σπεύσει να καλύψουν οι υπόλοιποι “μεγάλοι παίκτες” και που φέρνει την Τουρκία σε ρόλο ρυθμιστή των εξελίξεων. Αρκεί να δει κανείς την εμπλοκή των ΗΠΑ μέχρι πολύ πρόσφατα σχεδόν σε ολόκληρο τον Αραβικό κόσμο και να συγκρίνει με την τωρινή κατάσταση που βρίσκει τους Αμερικανούς αμέτοχους και την Τουρκία να πατάει στρατιωτικά το πόδι της σε 3 χώρες: Συρία, Λιβύη, Ιράκ.

Αν αυτά συνδυαστούν και με την βαθμιαία αποχώρηση των Αμερικανών από το Αφγανιστάν, τότε η συγκυρία θυμίζει (όπως αρκετοί αναλυτές έχουν επισημάνει) την αποχώρηση της Βρετανίας από την Ινδία, που την μετέτρεψε από παγκόσμια υπερδύναμη στη χώρα που γνωρίζουμε σήμερα.

*Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε και για άλλους σταρ του υπερπατριωτικού χώρου (όπως ο Μπολσονάρο της Βραζιλίας που μέσα σε έναν χρόνο κατάφερε να κατακάψει τον Αμαζόνιο με τις αντιπεριβαλλοντικές πολιτικές του και να φέρει τη χώρα του στην κορυφή των χωρών που επλήγησαν βάναυσα από τον κορωνοϊό), όμως ας περάσουμε στο κυρίως θέμα που είναι ο πρωταγωνιστής των ημερών, αλλά και γενικά του τελευταίου διαστήματος, πρόεδρος Ερντογάν, την περίπτωση του οποίου για να προλογίσουμε, ξοδέψαμε όλο αυτό το εκτενές κείμενο.

Ο νεο-Οθωμανισμός ως συνέπεια της τουρκικής οικονομικής κρίσης

Ο “σουλτάνος” δεν είναι ακριβώς ίδια περίπτωση με τους προηγούμενους, καθώς δεν έχει δράσει τόσο διαβρωτικά για την χώρα του. Εξάλλου, δεν ξεκίνησε την πολιτική του καριέρα μιλώντας για πατρίδα, θρησκεία, οικογένεια, αλλά ως Κεμαλικός, εκπρόσωπος δηλαδή του κοσμικού κράτους, της “Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης” (όπως λέγεται και το κόμμα του) και της φιλίας με τους Κούρδους που τον στήριξαν στα πρώτα του βήματα. Θυμηθείτε πως και για την Ελλάδα μέχρι πρότινος, ο Ερντογάν υπήρξε ένας φιλικός γείτονας, χωρίς καμία μεγάλη αντιπαράθεση από τη μέρα που ανέλαβε (2003) μέχρι και τις πρόσφατες έριδες, αντίθετα με τους προκατόχους του που μάλιστα κυβερνούσαν μια πιο αδύναμη γεωστρατηγικά Τουρκία.

Από το 2015 και μετά, η στροφή του Τούρκου προέδρου είναι θεαματική. Ειδικά την τελευταία διετία έχει προβεί σε ενέργειες που έκαναν πολλούς να αναρωτιούνται αν έχει τα λογικά του. Προφανώς και τα έχει. Όμως η κακή πορεία της τουρκικής οικονομίας (πραγματικά κακή ειδικά τα τελευταία δύο χρόνια), η ανάγκη του να διατηρηθεί στην εξουσία ύστερα από χρόνια κυβερνητικής φθοράς που συνήθως δημιουργούν στον λαό την ανάγκη για ανανέωση και η πιθανολογούμενη εμπλοκή του (σύμφωνα με τις κακές γλώσσες) σε μεγάλα οικονομικά σκάνδαλα που καθιστούν την παραμονή του στην εξουσία ζωτικής σημασίας διακύβευμα, δημιούργησαν έναν νέο Ερντογάν. Αυτόν που χαιρετά με τα τέσσερα δάχτυλα της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, που κυνηγά ανελέητα τους Κούρδους και που μετέτρεψε σε τζαμί την Αγιά Σοφιά έτσι ώστε να σημάνει το τέλος του κεμαλικού, κοσμικού κράτους της Τουρκίας.

Στην πραγματικότητα το ζήτημα της Αγιά Σοφιάς είναι μια κακή απόφαση για τον Τούρκο πρόεδρο, καθώς αποτελεί μια ενέργεια χρήσιμη μόνο σε επίπεδο συμβολισμών. Σε πρακτικό επίπεδο, χάνει έναν πολύ σημαντικό πόλο τουριστικής έλξης για να κερδίσει απλώς ένα ακόμη στα εκατοντάδες (ίσως χιλιάδες) τζαμιά της Κωνσταντινούπολης. Όμως στην παρούσα φάση, φαίνεται πως δεν τον ενδιαφέρει τόσο η οικονομία, που έτσι κι αλλιώς έχει μπει σε καθοδική τροχιά, αλλά η συσπείρωση γύρω από τον ίδιο ενός φανατικού κοινού. Ενός κοινού που θα υπερασπιζόταν μέχρι τέλους έναν αληθινό πατριώτη. Εξάλλου για να συνέλθει η οικονομία της χώρας του, μια λύση είναι να επικρατήσει στον ενεργειακό πόλεμο της Μεσογείου.

Για να το συνδέσουμε λίγο και με την ελληνική πολιτική σκηνή, σε ένα από τα πολλά της “μαργαριτάρια” η εθνικιστική Χρυσή Αυγή (η οποία δια στόματος Κασιδιάρη ισχυρίστηκε από το βήμα της Βουλής την περίοδο του “μακεδονικού” πως είναι εθνικό μας συμφέρον η κατάρρευση του κράτους των Σκοπίων – δεν χρειάζεται και ιδιαίτερες γνώσεις για να καταλάβει κανείς τι θα σήμαινε για την Ελλάδα μια τέτοια συνθήκη σε μια γειτονική χώρα) είχε ως πρόταγμα τη δημιουργία μιας «εθνικιστικής Ευρώπης των λαών».

Μιχαλολιάκος, Κασιδιάρης και Λαγός (οι τρεις τους σε διαφορετικά κόμματα πλέον, χωρίς κάποια προφανή αιτία πέρα από τις προσωπικές τους διαφορές που μπορούν εύλογα να αποδοθούν σε ιδιοτελή κίνητρα) έχουν το δικαίωμα να πανηγυρίζουν. Η εθνικιστική Ευρώπη αλλά και γενικά ο εθνικιστικός πλανήτης που ονειρεύονται είναι κοντά. Όμως ποια θα είναι η θέση της χώρας μας σε αυτόν;

Ζεστό καλοκαίρι

Ήδη οι Έλληνες πατριώτες εκλαμβάνουν την “απώλεια¨ της Αγιά Σοφιάς ως μια μεγάλη εθνική ήττα. Να ξέρουν πως δεν είναι τίποτα παραπάνω από απλή εφαρμογή της ρητορικής που και οι ίδιοι υιοθετούν. Για κάθε Κασιδιάρη που θέτει ως βασικό υπαρξιακό κίνδυνο της ελληνικής κοινωνίας την υποτιθέμενη ισλαμοποίηση, υπάρχει και ένας Ερντογάν, που συσπειρώνει το δικό του ακροατήριο με αντίστοιχες βολές κατά του χριστιανισμού, του κοσμικού κράτους και των θρησκευτικών ελευθεριών. Μπορεί η πίστη και οι χώρες να διαφέρουν, όμως και οι δύο εμφορούνται από τα ίδια “ιδανικά”: συσπείρωση των μαζών, εξουσία και καμία απολύτως κουβέντα για την ταμπακιέρα. Στον αντίποδα, το Δημοκρατικό Κόμμα, όπως και το Κομμουνιστικό, έχουν ήδη τοποθετηθεί δημόσια ενάντια στην απόφαση Ερντογάν, η οποία προφανώς και δεν βρίσκει σύμφωνη ολόκληρη την τουρκική κοινωνία, παρά μόνο το συντηρητικό, θρησκευτικά φανατικό και εθνικιστικό κομμάτι της. Είναι γνωστό εξάλλου, πως οι Γκρίζοι Λύκοι από πολέμιοι του Ερντογάν, πλέον λειτουργούν ως σύμμαχοί του.

Καλωσήρθατε στον νέο εθνικιστικό πλανήτη. Εδώ που η ευημερία των πολιτών είναι εκ των προτέρων καταδικασμένη και τα κράτη επιδίδονται σε μια ανελέητη σκυλομαχία, που θα έχει ως συνήθως λίγους νικητές και πολλούς ηττημένους. Σε ό,τι μας αφορά, βρισκόμαστε στο επίκεντρο ενός παγκόσμιου ενεργειακού πολέμου και όλες οι κινήσεις στην σκακιέρα προμηνύουν πως περιστατικά σαν αυτό της Αγιά Σοφιάς αποτελούν απλώς τα προεόρτια για το κυρίως πιάτο που θα ακολουθήσει: απώλεια του Καστελόριζου (πιθανότατα όχι ως εδάφους, μιας και δεν είναι τόσο αναγκαίο, αλλά ως ΑΟΖ) και συνεκμετάλλευση στο Αιγαίο, κάτι που για να προκύψει θα χρειαστεί να καθίσουμε στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων και ο μόνος δρόμος για να οδηγηθούμε εκεί είναι η διενέργεια ή η απειλή ενός θερμού επεισοδίου, που θα παραπέμπει ευθέως σε ένα κυριολεκτικό ή μεταφορικό “νέο ’74”.

Όλα αυτά βέβαια, εφόσον ο Ερντογάν ισορροπήσει στο τεντωμένο σκοινί στο οποίο βαδίζει και που του επιβάλλει την πατριωτική ατζέντα. Γιατί παρά την ισχυρή εικόνα που αποπνέει, στην πραγματικότητα δίνει τον μεγαλύτερο αγώνα της πολιτικής του σταδιοδρομίας. Έναν αγώνα που θα τον καταστήσει είτε κυρίαρχο της Ανατολικής Μεσογείου είτε αποδιοπομπαίο τράγο.

Σε κάθε περίπτωση, το καλοκαίρι θα είναι «ζεστό». Κι αυτό γιατί ο Ερντογάν θα θελήσει πιθανότατα να πετύχει τις επιδιώξεις του πριν τις αμερικανικές εκλογές που γίνονται τον προσεχή Νοέμβριο. Μια ενδεχόμενη ήττα του Τραμπ θα επιφέρει μια πιο δραστήρια Αμερική στα τεκταινόμενα της Μεσογείου και είναι φυσικό ο Τούρκος πρόεδρος να σπεύσει να πιάσει στασίδι πριν από μια τέτοια εξέλιξη.

Leave a Reply

%d bloggers like this: